Gotycka rzeźba Marii z ciałem Chrystusa z Ostródy. Plastyczna interpretacja wizji mistycznej, Toruń 2005 (Wydawnictwo Naukowe UMK), ss. 252, il. 125

Książka jest monografią – wcześniej mało znanego – zabytku snycerki gotyckiej typu pieta. To niezwykle ekspresyjne dzieło niewątpliwie należy do najciekawszych średniowiecznych realizacji rzeźbiarskich na obszarze dawnego państwa krzyżackiego. Ukazuje płaczącą Marię, eksponującą wychudzone ciało Syna i okazującą widzowi ranę w boku Jezusa. Chrystus, parabolicznie wygięty, opasuje swoim ciałem ciało Matki. Ręce i skrzyżowane nogi ma ułożone tak, by zademonstrować widzowi pozostałe rany. Ta skomplikowana „wielopłaszczyznowa” struktura rzeźbiarska złożona ze skontrastowanych, przeplatających się form i przecinających się kierunków czyni ów zabytek nietuzinkowym na tle tego bardzo popularnego typu ikonograficznego. Pieta znajduje się obecnie w neogotyckim kościele pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Ostródzie. Nie są znane jej dzieje, wiadomo jedynie, że odnaleziona została w kościele w Gietrzwałdzie, zapewne w 1914 roku. Dotychczasowa literatura przedmiotu dzieło to tylko wzmiankowała, datując je od połowy XIV wieku po początek wieku XV i upatrując w nim raczej wytwór lokalnej snycerki. W książce podjęte zostały zagadnienia: roli do jakiej rzeźbę przeznaczono (w kontekście funkcjonowania przedstawień dewocyjnych w średniowieczu), genezy stylu dzieła (z uwzględnieniem szerokiej, europejskiej perspektywy), jego datowania, zawartego w nim sensu ideowego oraz wielorakich powiązań z mistycznie ukierunkowaną pobożnością (stymulowaną głównie przez ośrodki mistyki nadreńskiej). Podjęto też próbę określenia miejsca tej snycerskiej pracy w kulturze artystycznej państwa krzyżackiego.



Rzeźba w Prusach Krzyżackich do połowy XIV wieku. Źródła stylu, Toruń 2013 (Wydawnictwo Naukowe UMK), ss. 356, il. 237

W książce zaprezentowana została rzeźba gotycka w Prusach w okresie kształtowania się i rozkwitu państwa krzyżackiego, widziana z perspektywy stylu i jego europejskich odniesień. Problematyka ta, mimo długiej tradycji badawczej (głównie prace: Karla Heinza Clasena, Tadeusza Jurkowlańca), jest ciągle jeszcze daleka od satysfakcjonującego rozpoznania. Celem pracy było zarówno poszerzenie dotychczasowego kwestionariusza badawczego w odniesieniu do zagadnień związanych ze stylem (np. zarysowanie szerokiego europejskiego tła, uwzględnienie różnorodności materiału rzeźbiarskiego stosowanego w różnych okresach) jak też zaproponowanie innych niż dotąd filiacji rzeźb czy sprecyzowanie niektórych wcześniejszych hipotez odnoszących się do ich artystycznego rodowodu. Materiał badawczy został ujęty w kilka grup wyodrębnionych według kryterium chronologicznego i topografii środowisk, skąd płynęły inspiracje, przybywali artyści, a niekiedy także same dzieła. Odzwierciedla to swoistą dla tego obszaru dynamikę zmian w zakresie artystycznych inspiracji. Wczesne dzieła określono jako importy nadmozańsko-nadreńskie (Sedes Sapientiae – w Muzeum Narodowym w Gdańsku i w kościele w Grucie koło Grudziądza). Ostatnie ćwierćwiecze XIII wieku scharakteryzowano jako zdominowane przez inspiracje płynące z Saksonii (wraz z napływem tamtejszych rzeźbiarzy). Architektoniczna rzeźba ceramiczna tego czasu, wykonywana na miejscu, w Prusach, zaprezentowana została jako ambitne realizacje, transponujące język monumentalnej rzeźby kamiennej na drobną plastykę wykonywaną inną techniką i w innym tworzywie. Zwrot ku nowym inspiracjom nastąpił wraz z realizacjami dekoracji rzeźbiarskich w takich budowlach, jak: fara w Chełmnie, kaplica zamkowa w Brodnicy, kościół zamkowy i kaplica św. Anny w Malborku. Zakon – inicjator tych licznych dekoracji rzeźbiarskich – zwrócił się ku prężnie rozwijającym się środowiskom rzeźbiarskim w Nadrenii (zwłaszcza Górnej i Środkowej) i pozostającym w orbicie jej oddziaływań. Pewnym stymulatorem mogły tu być kontakty pozaartystyczne i polityka krzyżaków (np. powiązania z dworem Ludwika Bawarskiego). Ta tradycja artystyczna została „przetłumaczona” na inny, charakterystyczny dla czternastowiecznych Prus materiał rzeźby architektonicznej – sztuczny kamień, co nie było bez znaczenia dla swoistego charakteru lokalnej rzeźby.

Architektura kościoła św. Jakuba w Toruniu jako przedmiot badań naukowych, Toruń 2022, ISBN 978-83-231-4790-9, [978-83-231-4791-6]

Architektura kościoła św. Jakuba w Toruniu była wzmiankowana już w nowożytnych opracowaniach historycznych, a nieomal od dwóch stuleci pozostaje obiektem intensywnych dociekań naukowych, ciesząc się opinią  wyjątkowej kreacji artystycznej na obszarze dawnego państwa krzyżackiego, a także w  całej strefie  nadbałtyckiej architektury ceglanej. Budowla inspirowała nie tylko do badań stricte naukowych, fascynowała także wielu miłośników zabytków, a także była  obiektem licznych obrazowych reprezentacji  w dziełach artystów plastyków, fotografików. Mimo to, trudno nie dostrzec wyjątkowej „stabilności” problematyki zajmującej uwagę badaczy architektury kościoła, utrzymującej się  przez wiele dziesięcioleci, a wytyczonej przez pierwszych inwentaryzatorów w 2 połowie XIX wieku. Zadaniem tego opracowania jest nie tylko  zaprezentowanie systematycznego przeglądu wiedzy na temat architektury tego kościoła, nad  charakterem dorobku, jego uwarunkowaniami, ograniczeniami  i zawirowaniami; refleksja nad stanem badań stanowić może  źródło inspiracji dla postawienia nowych  pytań badawczych. Dla przejrzystości tego obszernego przeglądu literatury wyodrębnione zostały trzy główne rozdziały: ogólna charakterystyka literatury przedmiotu, charakterystyka stanowisk badaczy w ramach wyodrębnianych przez nich problemów i podsumowanie  dotychczasowego dyskursu wraz z postulatami badawczymi.

wraz z:  Elżbietą Pilecką:  Detal architektoniczny kościoła Mariackiego w Gdańsku: katalog i zarys problematyki, Pelplin 2022,  ISBN 978-83-8127-944-4

Książka prezentuje - w formie katalogowego przeglądu dopełnionego  częścią problemową - elementy struktury architektonicznej określane mianem  detalu architektonicznego, znajdujące się w jednej z najefektowniejszych późnośredniowiecznych realizacji miast nadbałtyckich –  kościele Marii Panny w Gdańsku. Choć kościół ten, jak mało który  oddziałuje   kolosalną bryłą z wielkimi połaciami ścian i okien, czy też  ogromnym wnętrzem, skupia w sobie także wielką liczbę detali architektonicznych różnego typu, rozmaitej klasy artystycznej.  One są frapujące nie tylko same w sobie; stanowić mogą istotny element dla weryfikacji stawianych hipotez odnośnie  do procesu przekształceń architektury i ich uwarunkowań: ekonomicznych, artystycznych i ideowych. Taki przedmiot badań może być również przyczynkiem do nowego spojrzenia na architekturę kościoła gdańskiego i wielu innych zabytków w regionie. Wgląd w „zbiór” różnorodnych form i typów elementów architektury inspiruje także do rozważań o sposobach naukowego ujmowania kwestii detalu architektonicznego, jako odrębnego przedmiotu badań w ramach historii sztuki.